Sektör Terimleri Sözlüğü

Bu Sözlük Hakkında

Savunma, enerji, madencilik, inşaat ve bilişim; her biri kendi mevzuatı, kurumları ve teknik diliyle işleyen sektörlerdir. TKR GRUP olarak bu beş alanda kuruluş sürecinde ilerlerken, işimizin dilini herkes için anlaşılır kılmayı bir şeffaflık gereği olarak görüyoruz. Bu sözlük, sektörlerimizde en sık karşılaşılan kavramları tek sayfada topluyor.

Buradaki tanımlar, ilgili resmî kurumların mevzuat ve yayınlarından derlenmiş nötr özetlerdir; her tanımın sonunda kaynak kurum belirtilmiştir. Tanımlar bilgilendirme amaçlıdır ve bağlayıcı değildir; güncel ve tam metin için ilgili kurumun resmî yayınları esas alınmalıdır.

Savunma Sanayii Terimleri

Savunma sanayiine giriş; yetkinlik değerlendirmesi, kalite standartları ve güvenlik belgelendirmesinden oluşan tanımlı bir sürece tabidir. Aşağıdaki altı terim, bu sürecin temel yapı taşlarını oluşturur.

• EYDEP (Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programı): Savunma sanayii firmalarının altyapı, yetenek ve kalite olgunluğunu değerlendiren ve gelişimlerini destekleyen program. Değerlendirme sonuçları, firmaların savunma tedarik zincirinde konumlandırılmasında kullanılır. (Kaynak: Savunma Sanayii Başkanlığı — SSB)
• SSB Sanayileşme Portalı: Savunma sanayii tedarik zincirine katılmak isteyen firmaların kayıt olduğu ve yetkinliklerini beyan ettiği çevrimiçi platform. Ana yükleniciler ile alt yüklenicilerin eşleştirilmesine ve sanayileşme faaliyetlerinin takibine altyapı sağlar. (Kaynak: SSB)
• TRL (Teknoloji Hazırlık Seviyesi): Bir teknolojinin olgunluğunu, temel ilkelerin gözlemlenmesinden (TRL 1) gerçek ortamda kanıtlanmış sisteme (TRL 9) kadar dokuz seviyede derecelendiren ölçek. NASA kökenli bu ölçek, Türkiye'de TÜBİTAK ve SSB projelerinde yaygın olarak kullanılır. (Kaynak: NASA; TÜBİTAK)
• AQAP-2110: Tasarım, geliştirme ve üretim süreçleri için kalite güvence gereksinimlerini tanımlayan NATO standardı. Türkiye'de bu kapsamdaki belgelendirme Millî Savunma Bakanlığı tarafından yürütülür. (Kaynak: Millî Savunma Bakanlığı — MSB)
• Tesis Güvenlik Belgesi (TGB): Gizlilik dereceli bilgi, belge, proje veya malzemenin bulundurulacağı tesislerin gerekli fiziki ve idari güvenlik koşullarını taşıdığını gösteren belge. Gizlilik dereceli savunma işlerinde yer almanın ön şartlarından biridir. (Kaynak: MSB)
• Offset / Sanayi Katılımı-Offset (SK/O): Savunma tedarik sözleşmelerinde yabancı yükleniciye yerli sanayiye iş verme, teknoloji transferi veya ihracat gibi yükümlülükler getiren uygulama. Amacı, tedarik harcamalarının yerli sanayi yetkinliğine dönüştürülmesidir. (Kaynak: SSB)

Enerji Terimleri

Türkiye enerji piyasası; lisanslama, kaynak alanı tahsisi ve depolama gibi başlıklarda EPDK ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının düzenlemelerine tabidir. Enerji yatırımlarını izlerken en sık karşılaşılan üç kavram şunlardır.

• YEKA (Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanı): Yenilenebilir enerji kaynaklarının verimli kullanılması amacıyla belirlenen alanlarda, büyük ölçekli üretim yatırımlarının yarışma yöntemiyle tahsis edildiği model. Yarışma şartnameleri yerli aksam ve teknoloji kullanımına ilişkin koşullar içerebilir. (Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı — ETKB)
• EPDK Lisansı: Elektrik, doğal gaz ve petrol piyasalarında üretim, depolama ve toptan satış gibi faaliyetlerin yürütülebilmesi için Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan alınması gereken yetki belgesi. Her piyasa faaliyeti için ayrı lisans türleri ve önlisans süreçleri tanımlanmıştır. (Kaynak: EPDK)
• BESS (Batarya Enerji Depolama Sistemi): Elektrik enerjisini batarya hücrelerinde depolayıp ihtiyaç anında şebekeye geri veren sistem. Şebeke dengeleme, frekans kontrolü ve yenilenebilir üretimin entegrasyonunda kullanılır; Türkiye'de elektrik depolama faaliyetleri EPDK mevzuatıyla düzenlenir. (Kaynak: EPDK)

Madencilik Terimleri

Madencilikte ruhsatlandırma ve raporlama, faaliyetin her aşamasını belirleyen iki ana eksendir. Aşağıdaki kavramlar, sahadan rapora uzanan bu zincirin resmî çerçevesini tanımlar.

• UMREK (Ulusal Maden Kaynak ve Rezerv Raporlama Komisyonu): Maden arama ve işletme verilerinin, uluslararası CRIRSCO standartlar ailesiyle uyumlu biçimde ve bağımsız Yetkin Kişi raporlarıyla beyan edilmesini sağlayan ulusal kod ve komisyon. Türkiye'de kaynak ve rezerv raporlamasının şeffaflık standardıdır. (Kaynak: UMREK)
• MAPEG Ruhsatı: Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü tarafından verilen arama ve işletme ruhsatları; bir sahada madencilik faaliyeti yürütmenin yasal ön koşuludur. Ruhsatlar, maden grubuna göre farklı sürelere ve yükümlülüklere tabidir. (Kaynak: MAPEG)
• Kritik Mineraller: Ekonomik ve teknolojik açıdan stratejik önemi yüksek olan ve arz güvenliği riski taşıyan mineral ve elementler (örneğin lityum, nadir toprak elementleri, bor). Devletler ve uluslararası kuruluşlar resmî kritik hammadde listeleri yayımlar; Türkiye'de bu alandaki çalışmalar ETKB ve MTA koordinasyonunda yürütülür. (Kaynak: ETKB; Avrupa Komisyonu)

İnşaat Terimleri

İnşaat sektöründe güvenlik ve kalite, deprem yönetmeliği ile bağımsız denetim mekanizması üzerine kuruludur. Bu iki kavram, Türkiye'de yapı üretiminin yasal omurgasını oluşturur.

• TBDY (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği): Binaların deprem etkisi altında tasarımına, değerlendirilmesine ve güçlendirilmesine ilişkin kuralları belirleyen yönetmelik. 2018 yılında yayımlanmış, 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girmiştir. (Kaynak: AFAD)
• Yapı Denetimi: 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında, yapıların onaylı projesine ve mevzuata uygun inşa edilmesinin bağımsız yapı denetim kuruluşlarınca denetlenmesi sistemi. Denetim kuruluşları Bakanlık tarafından yetkilendirilir ve elektronik sistem üzerinden görevlendirilir. (Kaynak: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı)

Bilişim ve Kurumsal Uyum Terimleri

Bilişim ve kurumsal uyum terimleri, sektörden bağımsız olarak Türkiye'de faaliyet gösteren her şirketi ilgilendirir. Veri koruma, ticari iletişim ve ticaret sicili alanındaki şu dört kavram, kurumsal şeffaflığın temel araçlarındandır.

• KVKK (6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu): Kişisel verilerin işlenmesinde kişilerin temel hak ve özgürlüklerini korumayı ve veri işleyen gerçek ile tüzel kişilerin yükümlülüklerini düzenlemeyi amaçlayan kanun. Uygulamayı Kişisel Verileri Koruma Kurumu ve Kurulu denetler. (Kaynak: Kişisel Verileri Koruma Kurumu)
• İYS (İleti Yönetim Sistemi): Ticari elektronik ileti onaylarının alındığı, ret hakkının kullanıldığı ve onay kayıtlarının saklandığı ulusal veri tabanı sistemi. 6563 sayılı Kanun kapsamında Ticaret Bakanlığı gözetiminde işletilir. (Kaynak: Ticaret Bakanlığı)
• MERSİS (Merkezi Sicil Kayıt Sistemi): Ticaret sicili işlemlerinin elektronik ortamda yürütüldüğü ve her şirkete tekil bir MERSİS numarası atanan merkezi bilgi sistemi. Şirket kuruluş başvuruları bu sistem üzerinden başlatılır. (Kaynak: Ticaret Bakanlığı)
• Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi: Şirket kuruluşu, ana sözleşme değişikliği ve tescile tabi diğer işlemlerin üçüncü kişilere duyurulduğu resmî ilan organı. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği tarafından yayımlanır. (Kaynak: TOBB)